Erazm i Anna Jerzmanowscy

ERAZM JÓZEF JERZMANOWSKI Herbu Dołęga (1844 – 1909)

Erazm Józef Jerzmanowski urodził się 2 czerwca 1844 roku w Tomisławicach w Kaliskim w rodzinie ziemiańskiej. Był prawnukiem Franciszka Jerzmanowskiego, który był posłem na Sejmie Czteroletnim oraz stryjecznym wnukiem barona Pawła Jerzmanowskiego, który był adiutantem cesarza Napoleona I. Po ukończeniu szkoły średniej w Warszawie, studiował przez rok w Instytucie Politechnicznym w Puławach. Bierze udział w Powstaniu Styczniowym w oddziale Mariana Langiewicza. Po upadku Powstania w 1864 roku został internowany przez władze austriackie w Ołomuńcu. Zmuszony do emigracji wyjeżdża do Paryża i rozpoczyna studia w Szkole Wyższej Polskiej na Montparnasse a następnie Ecole des Mines i Szkole Inżynierii w Metz. W roku 1870 jako oficer walczy w wojnie francusko-pruskiej. W roku 1873 wysłany zostaje do Stanów Zjednoczonych Ameryki przez francuskie przedsiębiorstwo prowadzące tam eksploatację gazu świetlnego wg nowego sposobu wynalezionego przez J. de Moteya. W tym też roku ożenił się z amerykanką Anną Koester a w 1879 roku otrzymał obywatelstwo amerykańskie. W czasie pobytu w USA opatentował 17 wynalazków w dziedzinie gazownictwa. Jako specjalista zdobył ogromny majątek, posiadał trzecią co do wielkości fortunę w USA a pierwszą wśród Polonii. Przeznaczał duże sumy na finansowanie działalności naukowej, kulturalnej i oświatowej. Opiekował się emigrantami, zbudował dwa kościoły, utrzymywał Czytelnię Polską oraz kierował utworzonym w 1886 roku Komitetem Centralnym Dobroczynności. W dowód uznania w roku 1889 został odznaczony przez Papieża Leona XIII Komandorią Krzyża Św. Sylwestra czyli Orderem Złotej Ostrogi za zasługi dla kościoła katolickiego.
W 1896 roku powrócił ze znaczna fortuna do kraju, do którego często przyjeżdżał, miał tu wielu przyjaciół m.in. Eustachego Jaxy Chronowskiego oraz Adama Asnyka.
Zamieszkał w Galicji, gdzie zakupił majątek w Prokocimiu pod Krakowem.
Był fundatorem Szkół Ludowych w Prokocimiu i w Krzyszkowicach k/ Wieliczki.
Dalej prowadził działalność charytatywną. Ufundował witraże autorstwa Mehoffera w kaplicy wawelskiej (wraz z żoną) oraz w kościele parafialnym pod wezwaniem Narodzenia NMP w Bieżanowie. Wspierał akcje dobroczynne m.in.: dla zakładu ks. Siemaszki ze Zgromadzenia OO. Misjonarzy, dla Adama Chmielowskiego – brata Alberta, na ręce Adama Asnyka na sprowadzenie zwłok śp. Teofila Lenartowicza.
Zmarł w swoim majątku 7 lutego 1909 roku i pochowany został na Cmentarzu Rakowickim w pięknym grobowcu, autorstwa rzeźbiarza Wacława Szymanowskiego.
W testamencie pozostawionym po jego śmierci był zapis, aby kwotę 1 200 000 koron (365 kg złota) przeznaczyć na utworzenie Fundacji im. śp. Erazma i Anny małżonków Jerzmanowskich dla wybitnych Polaków. Nagrody te otrzymali m.in. Metropolita Krakowski kardynał Stefan Sapieha, Henryk Sienkiewicz, Jan Kasprowicz, Siostra Samuela - Felicjanka Maria Piksa, Ignacy Paderewski, Benedykt Dybowski, Tadeusz Browicz, Aleksander Brückner i w zwiazku z tym został nazwany "Polskim Noblem".

Roman Rozlachowski
prezes TPP-EAJ